Tại sao Nhật Bản không chỉ trích Hun Sen?

Nhà ngoại giao Nhật Bản Yasushi Akashi với cương vị đứng đầu Cơ quan chuyển tiếp Liên hiệp quốc 1992-1993 ở

Campuchia cho rằng, các hoạt động gìn giữ hòa bình là “sự kết hợp giữa lòng kiên nhẫn và chịu đựng áp lực bền bỉ”.
Trong 25 năm, Nhật áp dụng chính sách ngoại giao giống nhau khi không áp đặt các biện pháp trừng phạt hay phê bình Thủ tướng Campuchia Hun Sen, trong khi nước này đàn áp phe chính trị đối lập và hướng tới chủ nghĩa độc tài.
Tháng 11, Đảng Cứu quốc Campuchia (CNRP) đã bị Tòa án tối cao giải thể khi âm mưu lật đổ chính quyền Hun Sen và đối mặt với tội “phản quốc”.
Tuy nhiên, trong khi Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) đã áp đặt lệnh trừng phạt cũng như đe doạ trừng phạt nếu Campuchia không cải thiện tình hình chính trị trước cuộc tổng tuyển cử tháng 07/2018, Nhật Bản lại chọn biện pháp ít đối đầu hơn.
Các nhà phê bình phương Tây cho rằng cuộc bầu cử sắp tới chỉ là “lừa kịp” vì không có sự tham gia của Đảng Cứu quốc Campuchia (CNRP), Nhật Bản lại tiếp tục ủng hộ Đảng nhân dân Campuchia của ông Hun Sen giành chiến thắng. Xét về mặt lịch sử, Nhật Bản là nước ủng hộ tài chính lớn nhất cho các cuộc bầu cử của Campuchia, dù các cuộc bầu cử này có tự do và công bằng hay không.
Hôm tháng Giêng, Tokyo thông báo sẽ tiếp tục tài trợ cho Ủy ban bầu cử quốc gia Campuchia (trên danh nghĩa là 01 cơ quan giám sát độc lập cho cuộc bầu cử); hồi tháng trước, Nhật Bản đã cam kết tài trợ các thùng phiếu mới.
Đại sứ Nhật Bản ở Phnom Penh xác nhận với Asia Times rằng, Nhật Bản không nằm trong số 45 quốc gia ký kết tuyên bố chung liên quan Campuchia tại Hội đồng nhân quyền Liên hiệp quốc ở Geneva đầu tháng này, cụ thể bản tuyên bố yêu cầu chính quyền Hun Sen khôi phục lại đảng CNRP, đồng thời cho phép đảng này tham gia bầu cử.
Đại sứ Nhật Bản tại Liên hiệp quốc Mitsuko Shino đã đưa ra 01 tuyên bố nhẹ nhàng hơn khi cho rằng nước này đang “chú ý” tới Campuchia và cũng hy vọng cuộc bầu cử vào tháng 7 tới sẽ “phản ánh đúng ý chí của người dân nước này.” Đại sứ Nhật Bản tại Campuchia Hidehisa Horinouchi cũng đưa ra tuyên bố tương tự vào tháng trước.
Quan điểm thiếu cứng rắn phía Nhật Bản đang đối nghịch với những người ủng hộ nhân quyền. Một số đang gây áp lực ép các quốc gia phương Tây tăng cường trừng phạt ông Hun Sen, vì Nhật Bản đang có ảnh hưởng chính trị và kinh tế mạnh mẽ ở Campuchia.
Phil Robertson, Phó Giám đốc Tổ chức theo dõi Nhân quyền châu Á cho biết : “Nhật Bản đã tỏ ra quá tệ hại khi thân thiết với chính quyền Hun Sen và phớt lờ các vi phạm nhân quyền”.
Ông còn nói thêm: “Dường như quan điểm đạo đức trong chính sách đối ngoại Nhật Bản về việc tuân thủ dân chủ và nhân quyền đã bị xóa bỏ hoàn toàn trước Campuchia”.
Đảng CNRP cũng đặt ra câu hỏi với Nhật Bản khi làm sao mà ý chí người dân Campuchia được phản ánh nếu bầu cử mà không có đảng này. Đảng CNRP chiếm 44% số phiếu trong cuộc bầu cử 2013.
Kem Monovithya, người phát ngôn của CNRP và cô con gái Kem Sokha, nói với các phương tiện truyền thông địa phương, “Nhật Bản sẽ phải giải thích cho ít nhất 01 nửa dân số Campuchia về việc ủng hộ cuộc bầu cử “gian lận” này và cướp đi ý chí của hàng triệu người dân”.
Theo các nhà phân tích, quan điểm mềm yếu của Nhật Bản có thể được tiên đoán dựa trên các chính sách đối với Campuchia trước đây. Ngoài ra, Nhật Bản là nước ủng hộ tài chính lớn nhất cho UNTAC, với 02 tỷ USD gìn giữ hòa bình và đánh dấu lần đầu tiên nước này triển khai quân đội ra nước ngoài kể từ Thế chiến II. Năm nay cũng đánh dấu 65 năm quan hệ ngoại giao Campuchia-Nhật Bản, và 02 bên đang lên kế hoạch tổ chức các hoạt động kỷ niệm.
Paul Chambers, giảng viên trường đại học Nghiên cứu cộng đồng ASEAN thuộc đại học Naresuan Thái lan cho biết, “Trong những năm 1990 và đầu những năm 2000, Nhật Bản là 01 trong những nhà tài trợ các cuộc bầu cử “tự do và công bằng” ở Campuchia, và tài trợ cho cả những cuộc bầu cử gian lận và đe dọa”.
Cụ thể, Nhật Bản giúp thúc đẩy đối thoại chính trị sau cuộc đảo chánh năm 1997, trong đó ông Hun Sen đã lật đổ ông Norodom Ranariddh và đảng Funcinpec trong 01 vụ bạo động đẫm máu.
Funcinpec đã thắng trong cuộc bầu cử năm 1993 do Liên hiệp quốc tổ chức, nhưng ông Hun Sen đã đồng giữ chức thủ tướng bằng đe dọa bạo lực. Ranariddh đã được cha ông ta, vua Sihanouk ân xá trong 01 cuộc đối thoại do Nhật hậu thuẫn, và được phép điều hành cuộc bầu cử năm 1998 mà Đảng nhân dân Campuchia đã thắng.
Theo các nhà phê bình, Nhật Bản từ lâu đã quá mềm yếu đối với chính phủ của Hun Sen khi đánh đổi dân chủ và nhân quyền lấy sự ổn định. Tokyo đã có chính sách ngoại giao thực dụng khi kết hợp các khoản viện trợ với các thỏa thuận dưới hình thức “chủ nghĩa hòa bình chủ động”.
Sau khi tái đắc cử năm 2012, Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe cho biết chính sách đối ngoại của ông sẽ chủ động hơn, dấu hiệu cho thấy tính cứng rắn của chính quyền nước này với các vấn đề toàn cầu, cũng như tự tin trên trường quốc tế.
Tokyo phải tính xem có sử dụng đòn bẫy trong chính quyền Hun Sen hay tiếp tục giữ quan hệ thân thiện với nước này trong khi bị các quốc gia khác chỉ trích.
Chambers nói, “Tokyo muốn có quan hệ lâu dài và là 01 đối tác tích cực trong nền kinh tế và chính trị Campuchia, là người bạn đáng tin cậy nhất của nước này”.
Ông Kentaro Sonoura, cố vấn an ninh quốc gia của Abe, đã viếng thăm Campuchia vào tuần trước, đề xuất với ông Hun Sen mở 01 cuộc đối thoại với các nhà lãnh đạo đảng CNRP. Đây là 01 khuyến cáo được phe đối lập hoan nghênh.
Phát ngôn viên của đảng Nhân dân Campuchia CPP đã bác bỏ khả năng đối thoại. Tháng trước, cựu lãnh đạo CNRP Sam Rainsy đề xuất 01 cuộc họp cũng bị ông Hun Sen bác bỏ. Bộ ngoại giao nước này cũng cho biết, Nhật Bản lo lắng tình hình chính trị tại Campuchia là do “hiểu lầm” và ảnh hưởng bởi “bộ máy tuyên truyền chống lại Campuchia”.
Một số nhà phân tích cho rằng đối thoại vẫn còn khả thi trước khi bầu cử vào tháng 07. Sam Rainsy đã được ân xá tội liên quan chính trị vài tuần trước bầu cử năm 2013 và được phép quay lại Campuchia. Nhật Bản cũng hy vọng lịch sử sẽ được lặp lại.
Trang Yomiuri Shimbun Nhật Bản cho biết, “Ngay cả khi đảng Nhân dân Campuchia giành chiến thắng, cũng không thể hiện được ý chí người dân và không mang lại ổn định lâu dài”.
Ông Hun Sen và đảng Nhân dân Campuchia cố gắng vận động người dân không tẩy chay cuộc bầu cử, cho thấy đảng này quan tâm đến số lượng cử tri đi bầu. Mu Sochua cho biết tỷ lệ cử tri đi bầu có thể thấp đến 40%.
Nếu cử tri đi bầu ít hơn 60% thì sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính hợp pháp của ông Hun Sen. Đảng CPP vẫn tổ chức bầu cử là để giới doanh nhân và chính trị nước này thấy rằng công chúng vẫn tin vào khả năng lãnh đạo duy nhất của Hun Sen.
Nhật Bản đang chờ đợi vì cái mà nước này quan tâm là những gì xảy ra sau cuộc bầu cử. Theo các nhà phân tích, Tokyo vẫn muốn giữ được ảnh hưởng đối với Campuchia dù có bất ổn sau khi bầu cử.
Tuy nhiên, Sophal Ear, giáo sư ngoại giao và các vấn đề thế giới tại trường Đại học Occidental ở Los Angeles, cho biết phương pháp tiếp cận trò chơi lâu dài của Nhật nhằm mục đích cạnh tranh với Trung Quốc. Ông nói: “Được hưởng ân sủng tốt đẹp của Campuchia cho phép Nhật Bản tin rằng không phải tất cả đều bị mất đi đối với Phnom Penh.
Nhật Bản không phải là quốc gia duy nhất quan tâm đến mối quan hệ gần gũi của Campuchia với Trung Quốc, hiện là nhà hảo tâm lớn nhất và lý tưởng chính trị có vẻ như chính trị.
Tuy nhiên, phó giáo sư các vấn đề ngoại giao và thế giới Sophal Ear thuộc trường đại học Occidential cho biết, phương pháp tiếp cận lâu dài của Nhật Bản nhằm đối phó với Trung Quốc. Khi được hưởng những đặc quyền tại Campuchia, Nhật Bản tin rằng nước này đã không mất hết mọi thứ (tại Campuchia).
Nhật Bản không phải là nước duy nhất quan tâm đến mối quan hệ gần gũi giữa Campuchia và Trung Quốc. Trung Quốc hiện là nhà tài trợ lớn nhất và tương đồng về lý tưởng chính trị tại đây.
Cố vấn Sonoura thăm Phnom Penh vào tuần trước, thảo luận về “Chiến lược Ấn Độ-Thái Bình Dương cởi mở và tự do”, để xây dựng 01 trật tự dựa trên luật pháp tại châu Á, với sự hỗ trợ của Mỹ và Úc. Tokyo đã phủ nhận động thái này là nhằm chống lại quyền bá chủ của Trung Quốc. Tuy nhiên, chiến lược thúc đẩy xây dựng cơ sở hạ tầng khu vực, nhằm chống lại Sáng kiến Vành đai con đường của nước này.
Tokyo xem Đông Nam Á là con ác chủ bài trong chính sách, quan điểm này đã được làm rõ trong chuyến viếng thăm Singapore và Brunei của Bộ trưởng Ngoại giao Nhật Bản Taro Kono hôm tháng rồi.
Ông Robertson thuộc tổ chức nhân quyền HRW cho biết, Nhật Bản sẵn sàng đánh đổi dân chủ và nhân quyền ở Campuchia để tiếp tục chiến tranh Lạnh với Trung Quốc và gây ảnh hưởng tới Phnom Penh. Làm như vậy, Nhật Bản đã bôi bẩn tên tuổi của mình trước người dân Campuchia, giảm giá trị các dự án viện trợ của Nhật Bản.
Một trong những lý do khiến Nhật Bản phản ứng “nhẹ nhàng” với chính quyền Hun Sen đó là tài chính. Đầu tư của Nhật Bản vào Campuchia năm 2017 là 1,6 tỷ USD. Năm 2008, Nhật Bản chỉ nhập khẩu 32 triệu USD hàng hoá từ Campuchia. Theo Tổ chức Ngoại thương Nhật Bản cuối năm 2016, con số này đã tăng lên 1,2 tỷ USD.
Phát biểu với các nhà đầu tư Nhật Bản năm 2017, ông Hun Sen hứa sẽ duy trì “hòa bình, an ninh và tình hình chính trị ổn định”. Các công ty này cũng không nghi ngờ về 01 tương lai an toàn và đảm bảo cho hoạt động kinh doanh tại Campuchia. Nhưng sự im lặng của Nhật Bản cùng nỗ lực chống lưng cho bầu cử của nước này có thể dẫn đến sai lầm mang tính lịch sử.